Hành trình học thuật với tôi chưa bao giờ chỉ là việc tiếp thu kiến thức hay vượt qua những kỳ thi. Đó là một hành trình dài, nơi mỗi thử thách, mỗi bước ngoặt đều góp phần định hình tư duy và nuôi dưỡng đam mê. Từ những ngày đầu còn loay hoay tìm hướng đi trong Toán học, cho đến khi dấn thân vào nghiên cứu và giảng dạy tại một trong những đại học hàng đầu ở Mỹ, tôi đã trải qua không ít khó khăn, áp lực và cả những giây phút tưởng chừng bế tắc. Nhưng chính những trải nghiệm ấy lại trở thành nền tảng để tôi trưởng thành, để hiểu rõ hơn ý nghĩa của việc làm khoa học, và để lựa chọn trở thành người đồng hành cùng thế hệ trẻ.
Tìm thấy đam mê từ những bước ngoặt đầu tiên
Niềm đam mê Toán học của tôi được nuôi dưỡng trong những năm trung học tại Trường Phổ thông Năng khiếu, Đại học Quốc gia TP.HCM. Năm 2007, tôi tiếp tục theo học chương trình cử nhân tài năng ngành Toán – Tin tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên. Khác biệt với Toán cấp 3, các kiến thức Toán đại học có chiều sâu hơn rất nhiều và được xây dựng một cách hệ thống theo từng chuyên ngành để sinh viên có thể lựa chọn theo đuổi lĩnh vực mà mình yêu thích. Tuy nhiên, tôi từng đối diện không ít khó khăn khi chưa xác định được lĩnh vực thực sự gắn bó, bởi nhiều ứng dụng thực tiễn lúc ấy chưa khơi dậy hứng thú nơi tôi.
Bước ngoặt chỉ đến vào cuối năm ba, khi tôi tham dự trường hè do GS. Rick Nordheim (Đại học Wisconsin, Madison) tổ chức, với chủ đề ứng dụng Toán trong khai thác dữ liệu trong y sinh. Chính trải nghiệm này đã giúp tôi tìm thấy lĩnh vực mà mình yêu thích: khoa học dữ liệu và thống kê.
Hành trình du học và thử thách tiến sĩ
Năm 2011, sau khi hoàn thành chương trình thạc sĩ Toán ứng dụng trong chương trình hợp tác đào tạo giữa trường Đại học Khoa học Tự nhiên thành phố Hồ Chí Minh và các trường đại học ở Pháp, tôi đứng trước một ngã rẽ quan trọng: tiếp tục con đường tiến sĩ ở Pháp hay đến Mỹ để học tập và nghiên cứu. Quyết định không dễ dàng, nhưng khát khao thử thách bản thân trong một môi trường mới đã đưa tôi đến Đại học Michigan, Ann Arbor nơi tôi có cơ hội được GS. Nguyễn Xuân Long, một trong những giáo sư người Việt nổi tiếng tại Mỹ trực tiếp hướng dẫn.
Những ngày đầu ở Michigan thực sự khó khăn. Tôi vừa phải làm quen với khí hậu lạnh giá, vừa tập thích nghi với môi trường văn hóa hoàn toàn xa lạ. Áp lực càng lớn hơn khi xung quanh tôi là những nghiên cứu sinh xuất sắc đến từ các trường danh tiếng như MIT và Stanford. Trong chương trình, mỗi người chỉ có hai năm để vượt qua kỳ thi trình độ (qualified exam)– cánh cửa duy nhất để bước vào nghiên cứu. Tôi lao vào học, dành nhiều giờ mỗi ngày để bù đắp những kiến thức mình thiếu sót, đồng thời tự tìm hiểu sâu hơn về những mảng kiến thức có thể trở thành nền tảng cho các công trình nghiên cứu của mình sau này.
Ngoài những giờ tự học miệt mài, tôi cũng tích cực trao đổi và học hỏi từ các bạn cùng khoa. Cuối năm thứ nhất, tôi vượt qua kỳ thi trình độ và chính thức bắt đầu con đường nghiên cứu với giáo sư hướng dẫn.
Khác với việc làm bài thi có đáp án rõ ràng, nghiên cứu đòi hỏi tôi phải học cách kiên nhẫn trước những câu hỏi chưa có lời giải. Tôi phải đọc lại rất nhiều công trình trước đó, nhận diện đâu là điểm mạnh cần kế thừa, đâu là điểm yếu cần khắc phục. Lời giải cho các vấn đề nghiên cứu thường không có sẵn và tôi đã dành ra gần hơn 1 năm rưỡi mới có thể tìm được hướng giải quyết cho vấn đề của mình. Cuối cùng, bài báo tiến sĩ đầu tiên của tôi đã hoàn thành vào cuối năm 3 tiến sĩ. Đó không chỉ là một cột mốc trong nghiên cứu, mà còn là thành quả của sự kiên trì, của tinh thần không bỏ cuộc, và của sự dẫn dắt tận tâm từ giáo sư hướng dẫn.
Bước ngoặt sau tiến sĩ – khai phá hướng nghiên cứu riêng
Năm 2017, sau khi hoàn thành chương trình tiến sĩ và nhiều đề tài nghiên cứu cùng giáo sư hướng dẫn, tôi vẫn thấy mình chưa thật sự sẵn sàng cho vị trí giáo sư. Lý do không phải vì thiếu nền tảng, mà vì tôi chưa tìm được một hướng nghiên cứu đủ quan trọng để gắn bó lâu dài. Trong môi trường học thuật Mỹ, đây là yếu tố then chốt: mỗi năm chỉ có rất ít vị trí được mở cho từng lĩnh vực, và hàng trăm ứng viên tài năng cạnh tranh cho cùng một cơ hội. Tôi hiểu rằng nếu không có một định hướng nghiên cứu thật sự rõ ràng và khác biệt, khả năng thành công sẽ rất mong manh.
Chính suy nghĩ đó đã thôi thúc tôi sang Đại học California, Berkeley để tiếp tục chương trình sau tiến sĩ trong ngành Kỹ thuật Điện và Khoa học Máy tính. Đây là nơi tôi có cơ hội làm việc cùng hai trong số những học giả hàng đầu thế giới về Học máy và Trí tuệ nhân tạo – GS. Michael I. Jordan và GS. Martin Wainwright. Quyết định này vừa là thử thách, vừa là cơ hội để tôi bước ra khỏi vùng an toàn, tiếp tục hoàn thiện bản thân và tìm cho mình một con đường nghiên cứu mới mẻ.
Berkeley mang đến cho tôi một trải nghiệm hoàn toàn khác so với thời làm nghiên cứu sinh tiến sĩ. Lần này, tôi có sự tự do và độc lập trọn vẹn trong việc lựa chọn hướng nghiên cứu. Thế nhưng, chính sự tự do ấy lại khiến tôi bối rối. Những tháng đầu, tôi chưa tìm thấy vấn đề nào thật sự quan trọng để theo đuổi. Tôi đọc rất nhiều nghiên cứu mới, buộc bản thân bước ra khỏi vùng an toàn, tham dự các hội thảo, trao đổi không ngừng với giáo sư và bạn bè nghiên cứu sinh, chỉ để tìm ra một lối đi rõ ràng cho mình.
Gần chín tháng trôi qua, nhờ những kinh nghiệm tích lũy từ giai đoạn tiến sĩ, tôi dần xác định được một hướng nghiên cứu cốt lõi: nguyên lý đằng sau về sự đánh đổi giữa tính ổn định, độ phức tạp tính toán, và độ chính xác về mặt thống kê của các thuật toán tối ưu trong học máy, khoa học dữ liệu, và trí tuệ nhân tạo. Đây là một vấn đề rất quan trọng vì việc hiểu được nguyên lý này rõ ràng sẽ giúp chúng ta thiết kế được các thuật toán mới tốt hơn và giúp giảm thiểu thời gian tính toán và cải thiện được sự hiệu quả của việc sử dụng các mô hình lớn và phức tạp trong thực tế.
Khi nhìn lại, tôi nhận ra con đường học thuật vốn dĩ đầy thử thách, nhiều lúc tưởng chừng bế tắc. Nhưng nếu kiên trì giữ niềm tin, duy trì thái độ làm việc khoa học và bài bản, thì cuối cùng, chúng ta vẫn sẽ tìm thấy lối đi của chính mình. Việc mở ra được hướng đi mới quan trọng cho bản thân cũng giúp tôi nhận được nhiều lời mời phỏng vấn tại nhiều trường đại học hàng đầu tại Mỹ.
Trở thành giáo sư tại Texas, Austin
Tôi chọn Đại học Texas, Austin – một trong những trường công lập hàng đầu của Mỹ – làm nơi gắn bó. Quyết định này cũng đồng nghĩa với việc tôi đã hoàn thành giấc mơ thời niên thiếu: trở thành giáo sư tại một trường đại học ở Mỹ. Tôi chọn Austin không chỉ vì đây là trung tâm lớn về khoa học dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, mà còn bởi tôi được trao sự tự do học thuật cùng sự ủng hộ mạnh mẽ từ nhà trường và khoa.
Thành phố Austin lúc ấy cũng đang chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của các ngành công nghệ, mở ra cho tôi vô số cơ hội hợp tác với sinh viên, đồng nghiệp và doanh nghiệp ở nhiều lĩnh vực ứng dụng khác nhau. Thêm vào đó, cộng đồng người Việt đông đảo và khí hậu ấm áp khiến tôi cảm thấy gần gũi, như tìm thấy một phần quê hương trong cuộc sống xa xứ.
Khi nhìn lại chặng đường đã qua, tôi thấy rõ rằng mỗi thành công không chỉ đến từ tri thức, mà còn đến từ sự kiên nhẫn, niềm tin và thái độ làm việc khoa học, kỷ luật. Tôi tin rằng, dù con đường học thuật luôn đầy thách thức, những ai giữ vững tinh thần cầu thị và khát khao khám phá sẽ luôn tìm thấy lối đi cho riêng mình. Và tôi hy vọng, câu chuyện của tôi sẽ truyền thêm niềm tin cho các bạn trẻ đang nuôi dưỡng ước mơ bước ra thế giới với khoa học dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.